70 sekund historii mostu tczewskiego

Budowla hydrotechniczna, która jest od 168 lat (w 2026 r. 169 lat) świadectwem XIX wiecznej myśli inżynieryjnej, umożliwiającej stworzenie połączenia kolejowego pomiędzy Berlinem a Królewcem,  łączący kociewski Tczew z żuławskim Lisewem Malborskim. 
Oczywiście mowa o moście tczewskim (lub lisewskim, jak kto woli) nad Wisłą.
… dlaczego 70 sekund ? 

   
Tyle bowiem trwa równoległy przejazd pociągiem, typu REGIO, wzdłuż mostu, którego historia jest niezwykle ciekawa a zarazem skomplikowana. Oczywiście te „70 sekund”, to tylko mała chwila, całość historii to już dziesiątki lat.
Aby prześledzić losy mostu (początkowo zaprojektowanego jako drogowo-kolejowy), pochylmy się nad jego chronologią:
1843 – pierwsze studia nad przebiegiem Kolei Wschodniej (Ostbahn).
1845.14.01 – zapada ostateczna decyzja o miejscu budowy mostu.  
1845.06.07 – powołano specjalną komisję (siedziba w Tczewie), do zadań której należała budowa
                        mostów na Wiśle i Nogacie    
                        (podobny most wybudowano w Malborku, tyle, że 2 przęsłowy).
1845 – prace przygotowawcze do budowy mostów. Budowa cegielni w Knybawie, młyn cementowy     
            oraz Królewska Fabryka Budowy Maszyn w Tczewie.
1847.06. – w wyniku trudnej sytuacji politycznej i gospodarczej, wstrzymano prace nad budową
                  Kolei Wschodniej.
1850 – wznowienie przerwanych prac. 
1851.07.27 – Fryderyk Wilhelm IV, oficjalnie wmurowuje kamień węgielny pod budowę mostu
                      w filar przyczółka zachodniego (od strony Tczewa).
1853 – ukończono budowę filarów.
1854 – zamontowano dwa pierwsze przęsła (nr 3 i 4).
1855.10.20 – demontaż drewnianych podpór, podpierających przęsła, trzy dni później  
                      skuteczne próby obciążeniowe.
1856 – ukończono wieże na filarze 3, zamontowano przęsła (nr 1 i 2).
1857 – montaż ostatnich przęseł od Lisewa M. (nr 5 i 6) oraz budowa portalu wjazdowego (od Tczewa)
             i wież na filarach 1 i 2.
             (ostatnie wieże na filarach 4 i 5 oraz portal wjazdowy od Lisewa M., wybudowano w 1858 r.)
1857.08. – ostateczne testy obciążeniowe i dopuszczenie do użytku.
1857.10.12 – most zostaje oficjalnie oddany do użytku.
Całą koncepcję oraz projekt budowlany, powierzono pruskiemu inżynierowi Carlowi Lentze (1801-1883). Kierownikiem biura technicznego był Rudolf Eduard Schinz. Projektantem wież i portali był Friedrich August Stüler. Do roku 1859, wybudowany most był najdłuższym mostem na świecie (do czasu wybudowania mostu Wiktorii nad rz. Św. Wawrzyńca w Kanadzie). Ówczesna długość całkowita wynosiła 837,3 m.
Kilka danych konstrukcyjnych:
wysokość przęseł mostu – 13,53 m
szerokość przęseł – 9,1 m
długość przęseł – 129,72 m
Najbardziej charakterystycznym elementem (oprócz wieżyczek) były wysokie na 11,82 m koronkowe kratownice z ukośnie biegnących stalowych płaskowników (do dzisiaj pozostały tylko trzy kratownice).
Środkiem mostu biegł tylko jeden tor kolejowy, po obu stronach biegły jezdnie dla ruchu kołowego, piesi mieli swoje ścieżki na zewnątrz kratownic. Podsumowując cała konstrukcja składała się z sześciu kratownic, pięciu podpór, dziesięciu wieżyczek (wys. na 23 m i średnicy 5,3 m) i dwóch portali wjazdowych.

W latach 1888 – 1891 w odległości 40 m od omawianego mostu, wybudowano nowy most kolejowy (podobnie w Malborku nad Nogatem w latach 1888 – 1890), przeznaczając „stary” most na drogowy.

W latach 1910 – 1912 w wyniku wcześniejszych prac regulacyjnych na Wiśle, wały przeciwpowodziowe w okolicy Lisewa M. przesunięto o ponad 200 m., co wymusiło dobudowę trzech przęseł dla każdego z mostów.
Długość mostów zwiększyła się o 244,80 m i wyniosła łącznie 1030 metrów.

W styczniu 1920 roku ratyfikowano Traktat Wersalski, m.in. w jego wyniku Tczew wraz z mostami staje się częścią II Rzeczypospolitej (mapka nr 2).

Od momentu wybuchu II wojny światowej, wszystko co się tyczy mostów, zmienia jak w kalejdoskopie.
1 września obydwa mosty z powodu grożącego zajęcia ich przez Niemców, zostały wysadzone przez polską załogę. Eksplozje złamały oba przęsła nurtowe (1 i 2) oraz uszkodzone zostało przęsło 6 (od Lisewa M), zniszczone zostały także oba przyczółki wjazdowe (od Lisewa M. i Tczewa).

Po włączeniu Pomorza Gdańskiego do III Rzeszy, Niemcy natychmiast przystępują do odbudowy zniszczonych mostów (z naciskiem na most kolejowy). Już 16 października 1939 roku, przejechał pierwszy pociąg po odbudowanym moście kolejowym. Był to oczywiście tylko 1 tor. Bardzo szybko przystąpiono do modernizacji tego przebiegu i już 1 września 1940 roku, 2 tory most zostaje oddany do użytku. Most drogowy, nie zostaje odbudowany, połączono go tylko z mostem kolejowym kładkami dla ruchu pieszego.

Pod koniec II wojny światowej sytuacja się zmienia, teraz z kolei to niemieccy saperzy, wysadzają prawie całkowicie most kolejowy, most drogowy tym razem oszczędzono (oczywiście elementy, które pozostały po zniszczeniach z 1939 r.) ale kładki piesze zostały zniszczone.

Jesienią 1945 roku, już jako teren polski, zapada decyzja o odbudowie obu mostów, usuwane są zniszczone elementy a to co się da uratować (niewiele, raptem dwa przęsła na moście kolejowym), zostaje podniesione.  

Wiosną 1947 roku, zdecydowano o odbudowie w pierwszej kolejności mostu drogowego. Nad Wisłą od strony Tczewa (tu gdzie były 130. metrowe przęsła) zamontowano 7 krótkich przęseł, zaś od Lisewa w miejscu 6 przęsła, powstają 3 krótkie przęsła.
Równocześnie trwają pierwsze próby odbudowy mostu kolejowego, gdzie zaczyna się wstawianie „daru” od anglików czyli przęseł jednotorowych ESTB.
Na wstępnie odbudowanym moście drogowym (nad Wisłą), 24 marca 1947 roku, dochodzi do katastrofy. Powodziowa kra, niszczy podpory i przęsła wpadają do wody.
23 grudnia 1947 roku otworzono, prowizoryczny most kolejowy, na którym wstawiono 4 angielskie przęsła ESTB z zamontowanymi dodatkowo kładkami oraz innymi niezbędnymi elementami mostu.  

15 stycznia 1948 roku, przywrócono ruch na moście drogowym. Pomiędzy mostami (nad nurtem Wisły) powstaje szeroka kładka, po której mogą już poruszać się samochody.
Ze względu na zły stan techniczny, zburzono dwie pary wieżyczek (od strony Tczewa).
W latach 1956 – 1957 następuje szereg napraw i wymian prowizorycznych przęseł na moście kolejowym.
Jesienią 1958 roku 4 jednotorowe przęsła ESTB mostu kolejowego i kładki, postanowiono zastąpić 129. metrowymi przęsłami łukowymi. Tak więc, pierwsze przęsło ESTB (od strony Tczewa) przesunięto na most drogowy, wydłużając go do długości ok. 128 metrów, równocześnie usuwano tory kolejowe i budowano jezdnię.
Na moście kolejowym w miejsce usuniętego przęsła wstawiono dwutorowe przęsło łukowe wg projektu Konrada Liśkiewicza. Pod koniec roku 1958 z mostu kolejowego wysunięto kolejne przęsło ESTB, przygotowując je do montażu na moście drogowym. Na moście kolejowym zastąpiono je dwutorowym przęsłem łukowym.
Na początku 1959 roku, 31 stycznia, most drogowy zostaje uznany jako przejezdny. Nad Wisłą od tego momentu funkcjonują dwa, wydłużone (do ok. 127 metrów) przęsła ESTB, kładka łącząca oba mosty zostaje usunięta. W styczniu 1961 roku, remont mostu drogowego, ostatecznie dobiegł końca. Równo za rok, zdecydowano o dokończeniu odbudowy mostu kolejowego, kolejna kratownica ESTB i 30. metrowa kładka zastąpiona zostaje dwutorowym przęsłem łukowym.
Następny rok, 1971 to całkowite dokończenie odbudowy mostu kolejowego, w miejsce ostatniego przęsła ESTB i 30. metrowej kładki, wmontowano dwutorowe przęsło łukowe, dzięki czemu most na całej długości staje się dwutorowym.

21 marca 2000 roku, trzy przęsła kratownicowe z XIX wieku oraz 4 pozostałe wieżyczki (oczywiście mowa o moście drogowym), zostają wpisane do rejestru zabytków.
Z powodu postępującej degradacji przęseł na moście drogowym, ruch zostaje całkowicie wstrzymany. Zapada decyzja o odrestaurowaniu wieżyczek i „wymianie” zużytych przęseł.
7 października 2016 roku, most drogowy na całej długości zostaje wpisany do rejestru zabytków.
I etap odbudowy zaczęty w 2015 roku, dobiega końca, odrestaurowano kratownice Lentza oraz 4 wieże i dwa filary.

W II etapie odbudowy mostu drogowego, 15 kwietnia 2019 roku, pod dawnym portalem zachodnim (od Tczewa), odnaleziono kapsułę czasu, kamień węgielny i tablicę inskrypcyjną z 1851 roku, wmurowane przez króla Prus, Fryderyka Wilhelma IV.
… i tu się zaczyna etap chyba najtrudniejszy w 2019 roku,  demontaż 18. metrowego przęsła od strony Tczewa i rozbiórka kratownicy ESTB.    
Usunięto prawie na całej długości dwa przęsła ESTB, powstał nowy filar, na którym prowizorycznie zabezpieczono i podparto pozostałą część przęsła ESTB, wg pomysłodawców, dawne przęsła są w bardzo złym stanie i trafiają na złom, w przyszłości zostaną zastąpione przez nowe, stylizowane na wzór historycznych. Tczew liczy, że ze sprzedaży złomu otrzyma ok. 1,7 mln zł. (w późniejszym etapie pojawia się pomysł pozyskania niewielkiej części przęsła ESTB, celem ekspozycji pokazowej)
Tu też powstaje zastój w sprawie modernizacji przeprawy, kiedy to decyzją ówczesnego wojewódzkiego konserwatora zabytków wstrzymano wszelkie prace mogące uszkodzić, jego zdaniem zabytkowe przęsła ESTB. Obecny, nowy konserwator cofnął decyzję swojego poprzednika, który zakazał dalszej rozbiórki przęseł … i już przęsła można rozbierać.
… i co dalej ?       
Pomysłodawcy, czyli Społeczny Komitet Odbudowy Mostów, zakładają aby w etapie II B, w miejsce usuniętych kratownic ESTB, powstały kratownice stylizowane na przęsła Lentza. 
Przewidywany jest także etap III i IV, z bardzo zaawansowanymi pomysłami na dokończenie odbudowy mostu.
… a po drodze do realizacji, problemów co niemiara.
W marcu 2022 roku podpisano porozumienia pomiędzy Powiatem Tczewskim a Muzeum II Wojny Światowej. Porozumienie to ma w przyszłości skutkować powołaniem filii muzeum w Tczewie, które będzie miało swoją siedzibę w odbudowanym zachodnim przyczółku i portalu wjazdowym Mostu Tczewskiego.  
W styczniu 2025 roku ogłoszono przetarg na wykonanie dalszych prac … i znowu problem, odwołania, sądy. Pod koniec 2025 roku Sąd Okręgowy w Warszawie zdecydował wreszcie kto może dokończyć zaplanowane prace przy moście.
Od 2015 roku minęło dość sporo czasu, zegar „tyka”, my czekamy i mamy nadzieję, że się doczekamy.       Możemy powiedzieć, że i tak mamy więcej szczęścia niż mieszkańcy Malborka, tam pozostały tylko nędzne relikty przyczółków dawnego mostu Lentzego.

Opisy:
Na podstawie książki: Łukasz Brządkowski i Przemysław Zieliński, „Mosty tczewskie”, Tczew 2017.
oraz
filmu „Historia mostów Tczewskich: zmiany konstrukcji na przestrzeni dziejów”, autorstwa Bartosza Listewnika. https://www.youtube.com/watch?v=tijG41BLis8

Zapraszamy do galerii zdjęć:

Zdjęcie tytułowe - przęsła Carla Lentza 

1. Skorowidz map Messtischblatt, 1908 r.
http://igrek.amzp.pl/
2. Skorowidz map Messtischblatt, 1925 r.
http://igrek.amzp.pl/
3. Schemat mostu.
https://www.facebook.com/reel/360956522951597?locale=pl_PL
4. Początek rozbiórki przęseł ESTB w 2019 roku 
https://www.trojmiasto.pl/wiadomosci/Zobacz-rozbiorke-mostu-na-Wisle-w-Tczewie-n135823.html
5. Aktualny, ostateczny wygląd mostu drogowego po dokonaniu rozbiórki przęseł ESTB
https://www.youtube.com/watch?v=7uZRDwW2uc0 
6. Widok ogólny mostu, od strony Tczewa
7. Widok od strony Lisewa Malborskiego
8. Widok od strony Lisewa Malborskiego 
9. Autorzy książki: Łukasz Brządkowski i Przemysław Zieliński, „Mosty tczewskie”