Historia jednego zdjęcia

Historia jednego zdjęcia

Widok przewróconego wiatraka odwadniającego, to jedno z najczęściej kopiowanych zdjęć, jeżeli wspominana jest historia powodzi z 1888 roku. Powódź, która nawiedziła Żuławy w niedzielę palmową 25 marca 1888 roku, przerywa wał Nogatu w okolicy miejscowości Janówka (29,5 km Nogatu) powyżej Malborka tuż przy strażnicy wałowej na odcinku ok. 160 m. Zostają zalane praktycznie całe Żuławy Elbląskie, aż do Zalewu Wiślanego. Obszar powodzi naszkicowany jest na mapce (kolejne wielokrotne kopiowanie), która znalazła się w artykule o powodzi w wydawanym przez Ministerstwo Robót Publicznych w Berlinie, centralnym czasopiśmie Zarządu Budownictwa  (Centralblatt der Bauverwaltung).
… wracając do zdjęcia.
W zasadzie smutny widok pewnej epoki, która bezpowrotnie odchodzi do „lamusa”. Jak informuje napis na górze, jest to zdjęcie dryfu lodowego Nogatu i powodzi w niedzielę palmową  25.03.1888 r., pokazujące przewrócony/podmyty wiatrak odwadniający w miejscowości Mojkowo (dzisiejsza gmina Gronowo Elbląskie) w okolicach rzeki Fiszewki.
Autorem zdjęcia jest „tajemniczy” von F. Schwarz.
No może nie taki tajemniczy o Panu Schwarz informacji jest dosyć sporo.
Korzystając ze strony: https://straty.zamek.malbork.pl/ferdinand-schwarz-1852%E2%80%921927/ dowiadujemy się, iż:  (…)”Ferdinand Schwarz urodził się w Mechnicy (blisko miejsca naszego sławnego zdjęcia), 8 grudnia 1852, zmarł w 1927 r. (brak określenia).
Jeden z bardziej znanych fotografów, który współpracując ze słynnym  konserwatorem Conradem Steinbrechtem i  Zarządem Odbudowy Zamku w Malborku, przepracował aż 17 lat jako fotograf zamkowy.
Jego współpraca z Zarządem, zaczęła się w 1883 roku, kiedy to po ślubie z Augustą Wilhelminą z domu Steffen, przeniósł się z Elbląga do Malborka. Wynajmuje od restauratora Neumanna dom przy ulicy Szewskiej 243. Swoje atelier fotograficzne urządza w oficynie, która stała na gruncie południowej fosy zamku, tuż przy dawnym moście wybudowanym jeszcze w czasach, gdy na zamku znajdowały się pruskie koszary (zakupił całą posesję w 1899 roku od spadkobierców Neumanna).
W późniejszym czasie lokalizacja domu staje się przyczyną procesu Schwarza z Zarządem Odbudowy Zamku. Współpracę z Zarządem przerwa w 1900 roku, przenosząc się po 1907 roku do Dzierzgonia i tam dalej prowadzi swój zakład. W 1912 roku Schwarz zostaje członkiem założycielem cechu fotografów okręgu elbląskiego i zastępcą starszego cechu – Wilbalda Zehra, jest to swoisty dowód uznania dla jego osiągnięć. Otrzymał medale na Północnoniemieckiej Wystawie Rzemiosła w Królewcu w 1885 (wielki srebrny), na Zachodniopruskiej Wystawie Rzemiosła w Grudziądzu w 1886 roku (srebrny) i na Międzynarodowej Wystawie dla Fotografów Amatorów jesienią 1896 roku w Berlinie (złoty). W końcowym okresie życia fotografował rodzinę Sierakowskich z Waplewa.
Podczas siedemnastoletniej współpracy z  Zarządem Odbudowy Zamku w Malborku, wykonuje bardzo dużo szklanych negatywów, które odpowiednio sklasyfikowane i zabezpieczone w oprawnych albumach tworzyły bibliotekę Archiwum Fotografii (nie tylko Schwarz dostarcza tu zdjęcia). Dostarczył także masę odbitek fotograficznych do Malborskich Roczników Odbudowy Zamku. Roczniki wykonywane najczęściej w dziewięciu egzemplarzach, były także wysyłane do Wilhelma II, króla Prus i cesarza Niemiec, oraz do wszystkich państwowych instytucji nadzorujących i wspierających prace restauratorskie prowadzone na zamku.
Schwarz zajmował się fotografią portretową i pejzażową. Wydawał serie własnych pocztówek ukazujących piękno zamku i miasta, które bardzo chętnie nabywali coraz liczniejsi turyści. Utrwalał też bardzo ważne wydarzenia zarówno dla miasta, jak też bliższej i dalszej okolicy.” (…)
… i tu dochodzimy do historii naszego zdjęcia.  
(…) „Schwarz wykonał bowiem całą serię fotografii uwieczniających marcową powódź na Żuławach.
Nie wiadomo ile wykonał fotografii, które składały się na tę serię. Wiadomo tylko, że sporządził także zestawy w mniejszych formatach, które częściowo zachowały się w zbiorach Biblioteki Gdańskiej PAN. Wielkoformatowe fotografie były naklejane na tekturki i opatrzone u góry nazwą serii, a pod fotografią numerem i opisem jednozdaniowym.
W 1925 roku Waldemar Heym (w 1925 roku powierzono mu utworzenie Regionalnego Muzeum Prus Zachodnich w Kwidzynie. W 1939 roku powołany został na stanowisko kustosza terenowego na obszar Prus Zachodnich w Gdańsku, nadal kierował także kwidzyńskim Muzeum. W ostatnich dniach stycznia 1945 roku opuścił Kwidzyn i osiadł z rodziną w Celle) zakupił od malborskiego fotografa Ferdynanda Schwarza za kwotę 840 marek,  21 fotografii wielkoformatowych do zbiorów kwidzyńskiego muzeum. Były to fotografie zawierające dwa cykle tematyczne, z pierwszej serii, Heym zakupił siedem fotogramów. w którym jednym ze zdjęć  pod pozycją 612, jest „Powódź w Mojkowie”. (…)
Dlaczego w Mojkowie ?.
Być może Schwarz, chciał odwiedzić swoje rodzinne strony (tu się urodził), może ktoś tam jeszcze mieszkał z jego rodziny – tego nie wiemy. Umiejscowienie przewróconego wiatraka jest dość trudne, bowiem kilka tego typu obiektów znajdowało się w dawnym Möskenberg – Mojkowo, nad rzeką Fiszewką oraz w bliższej okolicy. Na starych mapach niemieckich oznakowanie wiatraków czerpakowych (odwadniających) jest niejednoznaczne, w zasadzie uniemożliwia odróżnienie od wiatraków przemiałowych. Oczywiście pewną wskazówką byłby pobliski ciek wodny, ale wiatraki przemiałowe też stawiano nad ciekami wodnymi. Skrót „Entro M.”, to Entwāsserungsmühle, czyli potencjalnie nasz wiatrak.
Według różnych źródeł liczba zbudowanych wiatraków czerpakowych do 1930 roku wynosiła na Żuławach  Elbląskich ok. 110 szt. Na zdjęciu widzimy typowy wiatrak odwadniający/czerpakowy (były budowane w typie koźlaka) z uwidocznionym kołem łopatkowym, gdzie elementem „przechlapującym” wodę z niższego na wyższe miejsce, były drewniane łopaty.
Opisując w bardzo skróconej wersji cały system odwadniania tego typu wiatrakami: na początek budowa polderu, gdzie na obwałowaniach okalających osuszone części gruntów, składających się z rowów oraz kanałów odwadniająco-nawadniających, wałów chroniących tereny depresyjne przed zalewaniem, budowano/”powoływano” wiatraki czerpakowe. Od 1840 roku wiatraki zaczęto zastępować przepompowniami parowym, które były bardziej wydajne i uniezależnione od warunków pogodowych.
Najsłynniejszym wiatrakiem odwadniającym jest oczywiście ten  z Ostaszewa z Wielkich Żuław Malborskich, którego kilka elementów konstrukcji  eksponowane są w Żuławskim Parku Historycznym w Nowym Dworze Gdańskim.
Historia „jednego zdjęcia”, miejmy nadzieję, że rozwikłana.
Co do samych wiatraków, to już temat na odrębny wpis.

Opisy zdjęć.
Poz. 1. Zdjęcie które wykonał Ferdinand Schwarz. 25.03.1888 r. Mojkowo. Domena publiczna.
Poz. 2. Obszar powodzi na mapce z artykułu w wydawanym przez Ministerstwo Robót
             Publicznych w Berlinie Centralnym czasopiśmie Zarządu Budownictwa
             (Centralblatt der Bauverwaltung). Domena publiczna.
Poz. 3. Mapa okolic Jegłownika, Mojkowa i Mechnicy, sporządzona na podstawie map z:
             http://igrek.amzp.pl/mapindex.php?cat=TK25&listtype=standard&listsort=sortoption1
             Na pomarańczowo zaznaczony aktualny przebieg drogi z Gronowa Elbląskiego do  Jegłownika.
             Na niebiesko zaznaczony przebieg rzeki Fiszewki, która tu oznaczona jest jako „Werderscher Muhlen Grāben”, czyli zwykły kanał odwadniająco-nawadniający. Sama nazwa „Fischau” jest mylnie przypisana do takiego właśnie kanału. Widoczne są zapisy Entro M., czyli potencjalne wiatraki odwadniające.
             Strzałka pokazuje już nieistniejący budynek nad rzeką Fiszewką, podobny do widocznego
             na zdjęciu przewróconego wiatraka.
             Widoczne miejscowości to: Grunau – Gronowo Elbląskie
                                                               Möskenberg – Mojkowo   
                                                               Moosbruch – Mechnica
                                                               Neuhof – Nowy Dwór Elbląski
                                                               Friedrichsberg – jedna z trzech osad, dwie pozostałe to:  
                                                                                            Fichthorst, Neukirchniederung, zktórych  
                                                                                            utworzono miejscowość Jegłownik.
Poz. 4. Nieistniejący budynek nad rzeką Fiszewką, tuż przy funkcjonującym moście.      
Poz. 5. Nieistniejący budynek nad rzeką Fiszewką, tuż przy funkcjonującym moście.     
Poz. 6. Wiatrak z Ostaszewa:
             https://www.bildindex.de/document/obj20707510/mi08953e18/?part=0
Poz. 7. Wiatrak odwadniający z Ostaszewa, jeszcze w Oliwie, ustawiony w parku za dawną stajnią
             opacką po powstaniu muzeum w Pałacu Opatów, spalony w 1977 r.
             https://forum.dawnygdansk.pl

Zapraszamy do Galerii https://www.przewodnikelblag.pl/pl/gallery/15/

 

...z Elbląga za horyzont