Piotr Jędrzejewski z Akademii Sztuk Pięknych im. E. Gepperta we Wrocławiu, zdefiniował pojęcie „sztuka kinetyczna” następująco: (…)„w sztuce kinetycznej, ruch jest pełnoprawnym środkiem wyrazu artystycznego na równi z kolorem, kompozycją, walorem, fakturą, rytmem, kontrastem itd.”(…)

Podczas prac  w ramach projektu "Poruszenie Formy” dofinansowanego ze środków Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego, prowadzonego przez Galerię El zaprojektowano i zrealizowano  w Elblągu pięć obiektów przestrzennych w tym dwie nowe formy kinetyczne (uroczyste prezentacje odbyły się w listopadzie 2014 r.).
Bardzo trafne stwierdzenie padło wtedy z ust Maurycego Gomulickiego, autora rzeźby pod nazwą Kryształ/EL Iksir (uczestnik projektu "Poruszenie Formy” w 2014 r.), która zdobi park Traugutta: „o unikalności Elbląga stanowi przedziwny fenomen komasacji rzeźby nowoczesnej”.
W nurt ten doskonale wpisują się obecne w Elblągu cztery formy przestrzenne, które należą do tzw. sztuki kinetycznej:
1. Jan Chwałczyk – 1965 r., I Biennale Form Przestrzennych, góra św. Anny w Parku Traugutta
2. Adam Marczyński – 1965 r., I Biennale Form Przestrzennych, Park Kajki
3. Jerzy Grochocki – 2014 r., projekt "Poruszenie Formy”, Park Kajki
4. Kaoru Matsumoto -  2014 r., projekt "Poruszenie Formy”, Modrzewina
oraz już nieistniejąca (ale wypada wymienić :-)) forma z 1965 r. Bronisława Kierzkowskiego, która  do końca lat 80 znajdowała się przy zbiegu ulic 12 lutego i Świerczewskiego (aktualnie gen. Grota-Roweckiego). Przypominała rodzaj parawanu, którego ruchome elementy poruszane wiatrem, wydawały dźwięk przypominający klaskanie (stąd autorska nazwa - "Klaskator").

Jan Chwałczyk  (1924 – 2018)
Absolwent Państwowej Wyższej Szkoly Sztuk Plastycznych we Wrocławiu (obecnie Akademia Sztuk Pięknych). Zajmował się rysunkiem, malarstwem, fotografią, tworzył instalacje przestrzenne, był autorem wielu wystaw i licznych publikacji. Organizator życia artystycznego we Wrocławiu gdzie spędził swoje życie. Tu też na „Sympozjum Plastyczne Wrocław 70”( oficjalnie zostało zorganizowane w nawiązaniu do 25 rocznicy Powrotu Ziem Zachodnich i Północnych do Macierzy. Wrocław jako największe miasto na tzw. Ziemiach Odzyskanych został wybrany wówczas przez władze PRL jako gospodarz centralnych obchodów rocznicowych) przedstawił projekt „Reproduktora Widma Słonecznego”, a 9 maja 1970 r. zrealizował projekt Henryka Stażewskiego pt. „Kompozycja pionowa nieograniczona – 9 strumieni koloru na niebie”, wyświetlając przez 85 minut kolorowe promienie światła rzucane w przestrzeń wrocławskiego nieba przez 9 reflektorów. Instalacja ta została zrealizowana powtórnie 5 grudnia 2008 r. Rekonstrukcja koncepcji Stażewskiego zrealizowana przed Pałacem Kultury i Nauki przez Muzeum Sztuki Nowoczesnej i warszawski Urząd Miasta odbyła się w ramach starań Warszawy o tytuł Europejskiej Stolicy Kultury.
W Parku Traugutta na szczycie Góry św. Anny, znajduje się forma Chwałczyka, w postaci wysokiego, siedmiometrowego wiatraka, napędzanego siłą wiatru. Możemy (mogliśmy) obserwować aktywną zmianę barwną ramion wiatraka, uzależnioną oczywiście od siły wiatru i szybkości obrotu skrzydeł. Było to możliwe poprzez kolor (obecnie koloru brak), ponieważ dwie tarcze obracające się w dwóch różnych kierunkach miały skrzydła pomalowane w odmiennych kolorach.
Jan Chwałczyk w Elblągu uczestniczył w I Biennale Form Przestrzennych (1965) oraz IV Biennale Form Przestrzennych "Zjazd Marzycieli" (1971). Od połowy lat 60 światło i cień oraz tworzone przez nie barwy stały się głównym zainteresowaniem artysty oraz inspiracją dla jego twórczości. Przez dekady to realizacje przestrzenne kompozycji i instalacji, zwanych „Reproduktorami światła i cienia”. We wrześniu 2013 r. w Parku Dolinka ustawiono w ramach projektu „Artline”, dofinansowanego z Programu Współpracy Transgranicznej Południowy Bałtyk 2007-2013, nową formę przestrzenną - „Reproduktor światła słonecznego” (Jana Chwałczyka reprezentował wtedy jego asystent Jarosław Nowak). Przemalowana na biało forma Chwałczyka z góry św. Anny (z dwiema kolorowymi wstawkami) zupełnie zatraciła swój pierwotny wygląd, smutno pochylona (porusza się tylko przy bardzo silnym wietrze) czeka na lepsze czasy.

Adam Marczyński (1908 – 1985)
Malarz, rzeźbiarz, twórca tzw. „asamblaży” (taki kolaż w „trójwymiarowej” wersji czyli  dzieło przestrzenne, gdzie całość wykonana jest z istniejących wcześniej przedmiotów o innym zastosowaniu lub z ich fragmentów), absolwent krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych a od 1950 profesor ASP w Krakowie. Jeden z oryginalniejszych twórców w środowisku powojennego Krakowa. Uznawany za jednego z najważniejszych przedstawicieli polskiej awangardy. Przez pewien okres współpracował z gronem artystów skupionych wokół Tadeusza Kantora, cały czas eksperymentując, co w ostateczności wyraźnie odróżniło jego sztukę od twórczości przyjaciół. Na początku lat 60 zrezygnował z tworzenia obrazów na rzecz tzw. „obrazu-przedmiotu”. Powstawały wtedy kolaże - półprzestrzenne prace z połamanych, częściowo nadpalonych listewek, arkuszy forniru, kawałków tektury, zardzewiałej blachy lub papy.
Forma elbląska była jakby wstępem do tworzenia ruchomych kompozycji z niedużymi kasetonami, zamykanymi lub otwieranymi przy pomocy uchylnych klapek, zamocowanych na pionowych lub poziomych osiach regularnych prostopadłościanów. Odtąd była to główna domena jego twórczości.
Był autorem polichromii kościelnych (Nowy Wiśnicz, Katedra w Tarnowie, Ratułów, Brzesko, Sokołów Małopolski). Także autor ilustracji książkowych - "Niebieskie kartki" A. Rudnickiego, "Porwanie w Tiutiurlistanie" W. Żukrowskiego, "Pamiętniki" Paska, "Niespokojne godziny" I. Jurgielewiczowej.
Jego uczniami byli m.in.: Franciszek Starowieyski, Ewa Lipińska, Grażyna Borowik, Andrzej Kreutz-Majewski, Janusz Orbitowski.
Skromna w swoim wyrazie forma Marczyńskiego, która w Parku Kajki usytuowana jest tuż przy Psiej Strudze, nieopodal ulicy Michała Kajki – niestety nie spełnia już swojej „kinetycznej” formy. Brak skutecznej konserwacji udaremnił jej artystyczny z założenia ruch.

Jerzy Marian Grochocki /Georg Grochocki  (1913)
(…) „Obrazy z otwartym obszarem, z wystającymi elementami, z horyzontalnymi i pionowymi liniami poza obrazem, lub zmieniające się w ruchu wymiary i powierzchnie, były i są zawsze związane z przestrzenią.” (…) słowa Jerzego Grochockiego.
Absolwent architektury na Wydziale Architektury Politechniki Warszawskiej (1957 r.), tytuł magistra sztuki uzyskuje na ASP w Warszawie (1963 r.)
Jest artystą, który wykorzystuje w swojej twórczości tematy matematyczne i logiczne. W wyniku swoich rozważań w roku 1970 na temat koloru, przestrzeni i płaszczyzny obrazu, określił cztery podstawowe pojęcia kształtu: płaszczyznę, kwadrat, linię i punkt oraz cztery pojęcia przestrzeni: ciągłą, skupioną, łamaną i złożoną. Pojęciom tym podporządkował barwy: czarną, srebrną, złotą i białą. Z elementów tych stworzył System: Czterech Znaków Płaszczyzny i Czterech Obszarów Przestrzeni. Kompozycje artysty odwołują się do systemów liczbowych często opartych na ciągach matematycznych i logicznych.              Oprócz obrazów, fotomontaży i kolaży zaprojektował wnętrze kaplicy przy kościele św. Teresy przy ul. Chrościckiego (1965), liczne ściany reklamowe dla Warszawskiej Spółdzielni Spożywców "Społem" (1972), wiele znaków firmowych dla różnych instytucji. Brał udział w przeszło stu wystawach grupowych i indywidualnych w Europie i USA. Otrzymał kilka nagród i wyróżnień. Jego prace znajdują się w muzeach i prywatnych zbiorach w krajach Europy oraz w USA. W 1984 roku artysta wyemigrował wraz z rodziną do USA. Swoją twórczość pokazywał na wystawach indywidualnych i zbiorowych w Nowym Jorku, Portland, Houston. (Artinfo). W Paku Kajki rzeźba powstała w 2014 r. w ramach projektu "Poruszenie formy". „Wkręcanie i wykręcanie”, tak w skrócie można opisać działanie kinetycznej formy Grochockiego. Na nieruchomych kolumnach zamontowane są elementy ruchome, które bardzo intensywnie reagują na powiew wiatru. Funkcjonuje także pod nazwą „Spring” czyli sprężyna.

Kaoru Matsumoto  (1952)
Absolwent Międzynarodowego Instytutu Sztuki w Kyoto w Japonii w 1977 roku gdzie ukończył rzeźbę. Nagradzany wielokrotnie za swoją twórczość, realizował duże zamówienia przestrzenne w Japonii, na Tajwanie oraz w Australii. Nasza elbląska forma jest 40 realizacją  w karierze artysty, pierwszą w Europie i jedyną w Polsce. Japoński artysta specjalizuje się w projektowaniu subtelnych a zarazem prostych, kinetycznych form przestrzennych, aktywnie współgrających z wiatrem i zjawiskami meteorologicznymi. Jego prace można oglądać w najważniejszych muzeach japońskich. Obok Elbląskiego Parku Technologicznego od listopada 2014 r. możemy podziwiać dzieło ze stali nierdzewnej przypominającej wiatrak. Forma powstała we współpracy z firmą Metal Expert. Mechaniczne podzespoły tej konstrukcji, wykonane z tytanu, powstawały w Japonii, część główna czyli korpus i skrzydła w Elblągu. Praca nad tym projektem wymagała niezwykłej precyzji i dokładności. Przy wyważaniu skrzydeł w grę wchodziły wartości do kilku gramów. Sam artysta bardzo precyzyjnie obliczał punkty grawitacyjne ramion co dawało gwarancję, że nawet niewielki powiew wiatru napędzi ramiona. Kompozycję przestrzenna ze stali nierdzewnej przypominającą wiatrak funkcjonuje pt. Cycle 90. Perfekcyjny, bezgłośny, powolny ale uregulowany ruch ramion „wiatraka” wprawia każdego widza w podziw jakie możliwości dał temu dziełu Matsumoto.

Podsumowaniem tematu elbląskich form kinetycznych niech będą słowa Kaoru Matsumoto:  „Rzeźba w przestrzeni zamkniętej jak muzeum jest wyłączona z naszego codziennego życia. Rzeźba usytuowana w plenerze, w przestrzeni publicznej, w mieście obcuje z otoczeniem, z życiem codziennym mieszkańców” oraz Piotra Jędrzejewskiego: „Sztuka kinetyczna wymaga  regularnego doglądania i zabiegów konserwatorskich. Nieruchomy obiekt kinetyczny budzi wręcz negatywne odczucia u oglądającego”.
Dużym ułatwieniem w celu poznania elbląskich form przestrzennych jest aplikacja na androida „Szlaki Elbląg”, która prowadzi przez kolejne punkty szlaków turystycznych w Elblągu. Dzięki Miasto Elbląg Szlak Parków, Szlak Form Przestrzennych oraz Szlak Starego Miasta - to nowe szlaki miejskie, które powstały w ramach unijnego projektu pn. „Utworzenie ścieżek dydaktycznych na cele turystyczno-rekreacyjne w Elblągu” w 2020 r. W temacie Szlak Form Przestrzennych możemy obejrzeć miejskie formy przestrzenne, dowiedzieć się o twórcach każdej z rzeźb, ich lokalizacji oraz możemy nawigować do wybranego miejsca na mapie. W Centrum Informacji Turystycznej Elbląg w Formie dostępne są przewodniki, które pomogą w zwiedzaniu. Przewodnik oraz aplikacja dostępne są w językach polskim, niemieckim i angielskim. Niezbędne informacje o Szlaku Form Przestrzennych uzyskamy także w Centrum Sztuki Galeria EL.

Zapraszamy do Galerii zdjęć:
https://www.przewodnikelblag.pl/pl/gallery/4/

...z Elbląga za horyzont